Afrika zit in de lift

In het dynamische landschap van de 21e-eeuwse wereldpolitiek laat één stem zich steeds luider horen: die van Afrika. Het op één na grootste continent ter wereld is rijk aan natuurlijke hulpbronnen en onbenut potentieel. Het biedt enorme kansen op verschillende gebieden zoals industrie, energiewinning en duurzaamheid. Ook zijn er aanzienlijke uitdagingen: infrastructuurontwikkeling, politieke stabiliteit, toegang tot financiering zijn keihard nodig om deze kansen te kunnen benutten. De jonge bevolking barst van de ideeën en plannen. Een nieuwe generatie wil vooruitgang. De oude machthebbers liggen dwars. Binnen en buiten het Afrikaanse continent. En corruptie is een hardnekkig probleem.

Senegal heeft sinds zijn onafhankelijkheid in 1960 te maken gehad met corruptie. Leopold Senghor, de eerste president van Senegal, regeerde van 1960 tot 1980 en zijn periode was relatief stabiel, met een focus op het opbouwen van sterke staatsinstituties en het bevorderen van cultuur en onderwijs. De corruptieproblemen in Senegal zijn in de daaropvolgende decennia toegenomen. Vooral tijdens president Abdoulaye Wade (2000-2012) kwamen er veel meldingen van corruptie en slecht bestuur, en dit leidde tot aanzienlijke sociale onrust.

Meer lezen over Senghor? Lees mijn blog Voel het zwarte ritme.

Vooruit!

De huidige president, Macky Sall (sinds 2012), beloofde in de oppositie de corruptie te bestrijden, maar maakt het nog veel bonter dan zijn voorganger. Dus de sociale onrust is ongeëvenaard. De nieuwe garde oppositiepolitici, aangevoerd door oppositieleider Ousmane Sonko, popelt om schoon schip te maken. Om Senegal te verlossen van zijn corrupte leiders en de bevolking van Senegal vooruit te helpen.

Afrikaanse geluksvogel

Panafrikanisme en Ousmane Sonko

In zijn boek ‘Solutions’ (2018) gaat Sonko uitgebreid in op de problemen van corruptie, slecht bestuur en economische ongelijkheid in Afrika. Hij bekritiseert het neoliberale systeem en de voortdurende invloed van de vroegere koloniale machten, die nog steeds een verstikkende invloed hebben op het continent. Sonko wijst deze structuren af en bepleit eigen, door Afrika geleide instituties die passen bij de culturele, economische en sociale realiteiten van het continent.

Sonko wordt een patriot genoemd, maar is panafrikanist. Het Panafrikanisme is een beweging, een ideaal, een visie die stelt dat alle Afrikanen één zijn. Sonko ziet Panafrikanisme niet als een utopische droom, maar als een concrete weg naar een betere toekomst voor Afrika en haar mensen. Eenheid, zegt hij, is de sleutel om de uitdagingen van de moderne wereld te overwinnen.

Sonko’s visie is een uitgebreide en veelzijdige blauwdruk om Afrika’s positie op het wereldtoneel te versterken door:

  • Afrikaans leiderschap in wereldwijde forums te bevorderen en
  • Afrika’s plek in de wereld te herdefiniëren; niet als een passieve ontvanger van internationale hulp, maar als een dynamische, actieve speler op het wereldtoneel
  • intra-Afrikaanse handel te stimuleren
  • te investeren in menselijk kapitaal om de cirkel van armoede en afhankelijkheid te doorbreken; dus: hernieuwde focus op onderwijs, kansen voor de jeugd en werkgelegenheid creëren.
  • economische en politieke zelfbeschikking: door een grotere politieke eenheid en economische samenwerking tussen Afrikaanse landen het welzijn van de hele bevolking te verbeteren


Maar Sonko gaat verder dan alleen politieke en economische integratie. Hij wijst ook op het belang van culturele identiteit. Om de rijke diversiteit van Afrika te vieren en tegelijkertijd de gemeenschappelijke banden te erkennen. Afrika in al haar diversiteit en potentieel kan en moet haar eigen toekomst vormgeven. Net als Senghor roept Sonko op tot een omhelzing van Afrika’s unieke culturele erfenis, evenals de noodzaak voor het continent om het eigen lot in handen te nemen.

In een tijd waarin Afrika haar plaats in de wereld herdefinieert, inspireren deze ideeën. Mij althans.
Maar Sonko’s grote inspiratiebron is vooral Cheikh Anta Diop.

Cheikh Anta Diop

Cheikh Anta Diop (1923 – 1986) was een Senegalese historicus, antropoloog, natuurkundige en politicus die bekend stond om zijn onderzoek naar de menselijke beschaving in Afrika, in het bijzonder in het oude Egypte. Hij stelt dat de oude Egyptische beschaving werd gesticht door zwarte Afrikanen en dat hun cultuur, wetenschap en politiek de basis vormden voor de beschavingen van Griekenland en Rome. En daarmee van Europa. Deze theorieën, hoewel controversieel, hebben een grote impact gehad op het begrip van Afrikaanse geschiedenis en cultuur.

Antikoloniaal

Diop was betrokken bij de antikoloniale beweging van de Afrikaanse studenten aan de Sorbonne, waar jonge intellectuelen zich inzetten voor Afrikaanse onafhankelijkheid. Deze beweging liet een een groeiend Afrikaans bevrijdingssentiment zien, ondersteund door de ideologische argumenten van negritude, marxisme en panafrikanisme.

Onderzoeker Afrikaanse geschiedenis

In 1960, toen Senegal onafhankelijk werd, keerde Diop terug naar zijn vaderland. Daar werkte hij als onderzoeker en docent en richtte een laboratorium voor koolstofdatering op aan de Universiteit van Dakar.

Cheick Anta Diop zijn lab voor koolstofdatering

Hij publiceerde veel over Afrikaanse geschiedenis, waaronder ‘De Afrikaanse Oorsprong van Beschaving: Mythe of Werkelijkheid’ en ‘Beschaving of Barbarij: Een Authentieke Antropologie’.

Oppositie

In 1961 richtte Diop een politieke partij op: het Federatieve Blok van de Senegalese Massa’s. De partij verzette zich tegen het pro-Franse beleid van de regering Senghor. Die verbood de Blok-partij in 1963. (Dat gebeurde toen ook al…).

Diop en Senghor

Diop en Senghor, de eerste president van Senegal, waren tijdgenoten. Beiden waren belangrijke figuren in de postkoloniale intellectuele scene van Senegal, maar ze hadden een complexe relatie en waren tegenpolen. Ze hadden zeer verschillende visies op de toekomst van Afrika en de rol van Senegal in dat toekomstbeeld.

Senghor was een voorstander van het concept van Négritude, dat Afrikaanse waarden, culturen en tradities viert als een tegengif voor de effecten van kolonialisme en Westers denken. Maar hij beoogde een synthese van Westerse en Afrikaanse culturen en stelde een pad voor van geleidelijke modernisering binnen een voornamelijk Franstalig kader.

Diop daarentegen was een sterk pleitbezorger voor de herwaardering van Afrika’s pre-koloniale geschiedenis en de herziening van de wereldgeschiedenis om de bijdragen van Afrika daarin correct weer te geven. Hij vond dat Afrika zijn eigen unieke pad naar modernisering moest inslaan, onafhankelijk van het Westen.

Meer lezen over Senghor en Négritude? Lees mijn blog Voel het zwarte ritme.

Panafrika nu en straks

Die panafrikaanse visie van Diop inspireert de panafrikanist Sonko. De oppositieleider wil zijn land losmaken van zijn oud-kolonisator, Frankrijk, en alle andere mogendheden met een financieel belang in Senegal. En van het IMF. En dat weer is reden dat Sonko het niet alleen opneemt tegen de huidige president van Senegal, Macky Sall, maar ook tegen het Westen, het Oosten en het kapitalisme.

Wat mij hierin frappeert: Macky Sall en zijn voorganger, Abdulaye Wade, waren althans op papier óók panafrikanisten! Wade zag Afrika als een eenheid die moet samenwerken om economische groei en politieke stabiliteit te bevorderen. Hij was een groot voorstander van meer samenwerking en integratie op het continent. Zijn visie omvatte ook de ontwikkeling van Afrikaanse infrastructuur, creatie van mogelijkheden voor de jeugd en bevordering van democratisch bestuur.

In de praktijk: disafrikanisme

Macky Sall stelt de pan-Afrikaanse visie van zijn voorganger voortgezet te hebben. Let wel: dat stelt hij. Het blijkt niet uit de praktijk, waar Sall net zo makkelijk met Rusland onderhandelt over de import van Oekraïens graan in oorlogstijd en met China en India over de import van rijst. In plaats van zijn eigen land of continent meer zelfvoorzienend te maken. Boeren te ondersteunen door te investeren in irrigatiesystemen en landbouwwerktuigen. Door duurzame banen te creëren. Dat terwijl de regering Sall beweert zich te richten op “de implementatie van duurzame ontwikkelingsplannen voor Senegal en het grotere Afrikaanse continent”. Op welke duurzame plannen doelt hij?

Op gebied van infrastructuur is er wel vooruitgang geboekt – maar die kun je met de beste wil van de wereld niet ‘duurzaam’ noemen. Feit is wel dat er meer geasfalteerde wegen zijn, dat er een autoroute-péage en een nieuw vliegveld zijn, dat er een trein rijdt van het vliegveld (nou ja, bijna) tot aan de (oude) haven van Dakar, dat er hard wordt gebouwd aan een nieuwe prestigieuze hoofdstad (Diamniadio) en is gestart met de bouw van nieuwe, meer dan prestigieuze, haven buiten Dakar (Ndiayane). Edoch: die projecten heeft de regering Wade geïnitieerd, toen Sall nog infrastructuurminister was. En ze worden voor een groot deel uitgevoerd door onderbetaalde (lees: uitgebuite) arbeidsmigranten uit buurlanden. En ook verdomd jammer en verdomd weinig panafrikaans dat het vliegveld in Turkse handen is, de péage in Chinese, de trein in Franse en de nieuwe haven in handen van Dubai… Bye bye panafrika.

Salls visie omvatte (ik benadruk: omvatte; verleden tijd) ook versterking van democratische instellingen en bevordering van goed bestuur. Goed bestuur? Laat me niet lachen. In de praktijk is Sall zo corrupt als de neten en helpt hij de democratie en stabiliteit van zijn land compleet om zeep. In de optiek van onder meer Amnesty International schendt Sall meer en meer mensenrechten en betreft het een dictator-in-de-dop.

Amnesty International publiceert regelmatig over de situatie in het Senegal van Macky Sall:

Actie!

Voor Sonko is Panafrikanisme meer dan een ideologie. Het is een blauwdruk voor een nieuw, zelfverzekerd en trots Afrika dat zijn eigen lot in handen neemt. Het is een oproep tot actie!

Meer lezen over Sonko en de politieke situatie in Senegal?

Sonko’s scherpe kritiek op de uitbuiting van Afrika door multinationals en de noodzaak voor Afrikaanse landen om hun economische lot in eigen handen te nemen, valt niet bij alle Westerse leiders (lees: vrijwel geen) in goede aarde. Want hij vraagt niet alleen om het onrecht te herkennen dat Afrika is aangedaan, maar ook om actie te ondernemen om dit te veranderen.

Panafrikanisme in de praktijk

Panafrika? Het kan! De Afrikaanse Unie is er al. De continentale samenwerking nog lang niet. Zelfs Senegal en Gambia (Gambia ligt feitelijk in Senegal) houden vast aan de grens en hun verschillen. Bloedonhandig! Maar het kán, als de huidige machthebbers niet vasthouden aan hun ‘macht’ en hun ooit door de kolonisten op de tekentafel getrokken grenzen.

Zin in nog meer inspiratie? Kijk dan de VPRO-Tegenlicht-documentaire De kracht van Afrika.

@Loïs Diallo: 9 juni 2023

Deel het artikel

Volg mij op

Laat een reactie achter

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Lees alle blogs