Wie is die gesluierde manspersoon?

Over cheikh Amadou Bamba, Baye Fall en klederdracht

Als je door Senegal reist, herken je overal en nergens dezelfde super fotogenieke ‘graffiti’: mannenkoppen omlijst door een hoofddoek. Op menig muur, menig vissersboot, in lijstjes op veel veranda’s en in vrijwel elke woonkamer en als amulet aan houten kralenkettingen… Het duurde even voordat ik begreep wie er hier was afgebeeld: Cheikh Amadou Bamba. En zijn volgeling Ibrahim, of Ibra, Fall.

Het duurde nog veel langer voordat ik een beetje begreep wie deze mannen waren en wat zij betekenen voor veel Senegalezen. Onder hen mijn echtgenoot en naamgenoot van Ibrahim Fall. Maar één ding is me nog altijd een raadsel: waarom noemen veel Senegalezen die mijn Ibrahim niet kennen hem ‘Baye Fall’?

afbeelding Baye Fall in atelier

Cheikh Amadou Bamba

Cheikh Amadou Bamba (1853–1927) was één van de invloedrijkste marabouts in Senegal. Een marabout is een religieus geleerde en spiritueel leider aan wie soms goddelijke krachten worden toegekend. Die religie is een bijzondere melange van islam en animisme.

Bamba leefde als een asceet en geloofde in de kracht van ‘meditatie’ (‘wirdi’), rituelen, hard werken en Koranstudie. Hij introduceerde een werk- en bidcultuur onder het motto: je oogst wat je zaait.

Mouridisme

Bamba richtte in de late 19e eeuw de Mouride-broederschap op en was daarmee de grondlegger van het ‘mouridisme’, een soefistisch-islamitische orde in West-Africa. Eén van de grootste en meest invloedrijke islamitische broederschappen in die contreien. Aanhangers worden Mourides genoemd, een nog altijd zeer belangrijke stroming binnen de islam in West-Afrika.

Meer over het Mouridisme lees je in mijn blog Hoe smaakt de koffie in Touba?

Arbeidsethos

De volgelingen van Ahmadou Bamba vinden hard werken en zelfredzaamheid belangrijk. Zij staan bekend om hun toewijding aan arbeid, landbouw, ondernemerschap en een sterk sociaal en economisch netwerk gebaseerd op liefdadigheid en wederzijdse hulp.

Bamba staat eigenlijk een vrij universele arbeidsmoraal voor: wie niet werkt, zal niet eten.

Bamba verbannen

Behalve religieus leider was Bamba fel tegenstander van de Franse overheersing (die duurde tot 1960). Toen Amadou Bamba vanwege zijn verzet tegen de Fransen en grote invloed op de Senegalezen door de Fransen werd verbannen, nam Ibrahima Fall de honneurs voor het Mouridisme waar én deed er alles aan om de onschuld van zijn cheikh tegenover de Fransen te bewijzen. Daarmee dwong hij veel respect af bij de Fransen, die zijn cheikh uiteindelijk lieten terugkeren naar Senegal. Amadou Bamba beloonde zijn trouwe discipel met een cheikh-titel.

Bamba’s verbanning was voorbij, maar hij hield huisarrest. Ibra Fall bleef hem trouw en uiterst dienstbaar. Door die dienstbare houding kreeg hij zelf een groeiende groep volgelingen onder de talibé. Zij leefden volgens het principe dat je door hard werken (bedelen incluis) dichterbij god komt. Leden van deze subgroep binnen de Mouriden worden ‘Baye Fall’ genoemd.

Heilige status

Na zijn dood in 1927 werd Amadou Bamba begraven in de toen nog kleine nederzetting Touba, die hij in 1887 stichtte. Tegenwoordig heeft Bamba onder zijn volgelingen de status van heilige bereikt. En de grote moskee, met vier torenhoge minaretten en een groene koepel boven Bamba’s mausoleum, groeit nog steeds. Het biedt plaats aan meer dan 7.000 mensen voor het vrijdaggebed en wordt voortdurend verbeterd, gemoderniseerd en verluxeerd. Dankzij de vele giften van discipelen.

Sinds zijn dood worden Touba en de Mouride broederschap bestuurd door Bamba’s zonen en kleinzonen, van wie een aantal de positie van kalief (spiritueel hoofd van de orde) hebben bekleed.

Het verzet tegen de Fransen duurt voort – en is heel actueel. Steeds meer mensen verzetten zich tegen de Franse invloeden in deze voormalige Franse kolonie.

Ibrahima Fall

Na de dood van Cheikh Ahmadou Bamba werd Ibra Fall een belangrijke leider van de broederschap.

Ibrahima (Ibra) Fall (1888-1968) groeide op als talibé (student) van Cheikh Ahmadou Bamba, was een trouw discipel én werd de beste vriend van Bamba. Hij stelde zich volledig ten dienste van zijn cheikh en was een soort voorman van de ‘talibé‘, de volgelingen van Bamba, die op het land werkten. Dat werk was enorm belangrijk. Voor de oogst, maar vooral omdat hij werken op het land net als zijn cheikh zag als een vorm van geloof belijden: door hard te werken (bedelen incluis), kom je dichter bij god. Zijn toewijding was zo groot en hij werkte zo hard, dat zijn cheikh hem vrijstelde van vasten en bidden.

Ibra Fall leefde zo mogelijk nog eenvoudiger dan Bamba. Hij -en de talibé met hem- leefde als een soort bedelmonnik. Alles wat hij kreeg, gaf hij aan zijn cheikh ten behoeve van de opleiding voor de talibé en gezondheidszorg.

Ibra Fall is niet meer, maar er zijn mannen die zich marabout noemen en talibé voor hen laten bedelen. In feite gaat het hier om door hun familie vergeven kinderen die anders dan de talibé van Ibra Fall nauwelijks te eten, laat staan onderwijs of zorg krijgen. Diverse hulpverleners proberen deze kinderen van de straat te krijgen en hun families op hun verantwoordelijkheid te wijzen.
Meer over deze talibé leees je in mijn blog De magie van de marabout.

Door Falls toewijding aan de arbeidsethiek en het onderwijs leverde hij een belangrijke bijdrage aan de economische ontwikkeling van de regio. Hij richtte ook verschillende religieuze scholen (daara) op en verdedigde de islamitische waarden en identiteit in Senegal.

Ibra Fall overleed naar verluid in 1968 en wordt nog steeds vereerd door veel Mouriden en Baye Fall, vooral in de stad Dakar. Hij is tot op de dag van vandaag een belangrijke inspiratiebron binnen de Mouride-broederschap en de islam in Senegal. Ook Cheikh Amadou Bamba wordt nog steeds vereerd – als een heilige.

Baye Fall

Ibra Fall droeg dreadlocks en zelfgemaakte gewaden van kleurrijke lapjes (textielresten). Daarmee zette hij de modetrend voor zijn volgelingen tot vandaag de dag: de Baye Fall. Zij zijn tot de dag van vandaag volgelingen van Ibra Fall en zien hem als hun vader. Baye Fall is een vrijzinnige islamitische stroming. Vrijzinnig omdat ze niet vasten en niet bidden. De Baye Fall stellen hun werk ten dienste van de gemeenschap, de opleiding van de talibé en god. Ze geven niet om bezit.

Magal – jaarlijkse bedevaart naar Touba

Eén van de belangrijkste evenementen in Senegal is de jaarlijkse Magal, de bedevaart naar Touba, ter nagedachtenis aan Amadou Bamba. Aan de bedevaart doen ook veel Baye Fall mee. Je herkent ze vaak aan hun opvallende uiterlijk: dreadlocks, houten kettingen met een amulet met de afbeelding van Amadou Bamba, hun gezang en hun wijde patchwork kleding (‘boubou ndiaxas‘).

Een ook in Europa bekende Baye Fall is de Senegalese artiest Cheikh Lô.

Wil de échte Baye Fall nu opstaan?

Maar let wel: niet elke Senegalees met dreadlocks en/of kleurrijke patchwork kleding is een Baye Fall en niet elke Baye Fall kleedt zich zoals zijn spirituele voorbeeld… De kleurrijke patchwork kleding is niet voorbehouden aan Baye Fall. Iedereen die het mooi vindt en zich er prettig in voelt, mag het dragen.

En: in de ogen van veel Senegalezen is mijn Ibrahim een Baye Fall. Waarom? Het is me tot de dag van vandaag een raadsel. Oké, hij heeft dreadlocks. Draagt soms een eigengemaakt collier, maar niet zo’n Baye Fall-ding. Zijn kleding is eenvoudig, soms Wolof, soms Westers, zelden tot nooit patchwork. Als iemand Ibrahim aanroept met ”Baye!”, of “Baye Fall!” luistert hij en is niet verbaasd. Maar als ik hem vraag waarom men denkt dat hij een Baye Fall is, haalt hij z’n schouders steevast op.

Lees ook dit prachtige geïllustreerde artikel over Baye Fall in The Wahington Post

@Loïs Diallo: 20 december 2022

Deel het artikel

Volg mij op

Laat een reactie achter

Lees alle blogs