Voel het zwarte ritme

Kippenvel. De eerste keer dat we voor de door het recent geopende, enorme Museum van Zwarte Beschavingen dwaalden, meende ik te voelen wat alle Senegalese schoolkinderen die hier rondliepen ervoeren: TROTS. Afrika heeft zoveel bijgedragen aan de wereldgeschiedenis! Als Europeaan was ik me dat nauwelijks bewust, maar ook Afrikanen weten niet half hoe belangrijk hun invloed op de wereld is. Omdat we op school allemaal leren uit Westerse boekjes. In de media analyses van Westerse journalisten voorgeschoteld krijgen. Jarenlang zijn geconfronteerd met beelden van ellende, armoede, honger. De wereld bezien door een Westerse bril. Maar dat de eerste mens een Afrikaan was, dat alle mensen Afrikaanse roots hebben, weet iedereen. Toch?

Het Musée des Civilisations Noires in Dakar is een imposant rond gebouw met vier verdiepingen. Van buiten net een bunker, maar binnen geeft het een panoramisch beeld van de historische en hedendaagse zwart-Afrikaanse beschavingen. Van prehistorische kunst tot hedendaagse werken, van zowel Afrikaanse als Afrikaanse diaspora-kunstenaars. Van beeldende kunst en muziek tot literatuur en sociale bewegingen.

Vanzelfsprekend is er ook aandacht voor het verhaal van de trans-Atlantische slavenhandel. Inclusief de dubieuze rol van Afrikaanse slavenhandelaren en die van de signares, de rijke, gekleurde echtgenotes van slavenhandelaren – en vaak zelf actief in de slavenhandel, die in de koloniale tijd veel status genoten.
(Meer lezen over de signares? Lees mijn blog Gorée, ile adorée.)

Maar er is vooral veel positieve aandacht voor Afrikaanse uitvindingen, erfgoed en bijdragen aan de wetenschap en technologie. Zoals de ontwikkeling van de metaalbewerking in het oude Afrika en het ‘Ishango-been’, een van de oudste bekende wiskundige objecten.

Metaalbewerking? Ja!

De ijzertijd in Afrika begon ongeveer in het eerste millennium voor Christus. Technieken om ijzer te smelten en te bewerken verspreidden vanuit het Midden-Oosten en de Mediterrane wereld naar Sub-Sahara Afrika. De vroegste Afrikaanse metaalbewerking is waarschijnlijk de ijzerproductie, maar koper, brons, en goud werden ook uitgebreid bewerkt en gebruikt.

In West-Afrika ontwikkelde het koninkrijk van de Ashanti (in het huidige Ghana) een geavanceerde metaalbewerkingsindustrie op basis van goud. Dat leidde tot een zeer welvarend handelsnetwerk. In Centraal-Afrika waren de Bantu-volkeren bedreven in ijzer smeden. IJzeren werktuigen voor landbouw en gereedschappen verhoogden hun productiviteit. Ze produceerden ook ijzeren wapens. Dat droeg bij aan hun expansie over het continent. In Zuidelijk Afrika (nu Zimbabwe en Mozambique) stond de Shona-cultuur bekend om haar koperslagerij en haar stenen architectuur.

Ishango-been: telraam avant-la-lettre

Het Ishango-been is een archeologisch artefact dat wordt beschouwd als het oudste bekende voorbeeld van een wiskundig object. Het is een 20.000 jaar oud bot uit het onderbeen, ontdekt in 1960 bij de plaats Ishango in de Democratische Republiek Congo, aan de oevers van één van de grootste meren in Afrika.

Het bot heeft drie rijen met ingekraste groepen groeven. Onderzoekers vermoeden dat deze krassen primitieve wiskundige kennis bewijst.

Het laat zien dat mensen duizenden jaren geleden al complexe gedachten en concepten hadden en deze probeerden te borgen. Het biedt een zeldzaam en waardevol inzicht in de vroege geschiedenis van menselijk denken en numerieke concepten.

In het museum vind je ook een eerbetoon aan grote Afrikaanse denkers en schrijvers, zoals de beroemde filosoof en schrijver Cheikh Anta Diop, wiens werk een grote impact heeft gehad op ons begrip van de Afrikaanse geschiedenis en beschaving en Senegals eerste president, schrijver/dichter en filosoof Leopold Sédar Senghor. Ook een paar vrouwelijke intellectuelen, zoals de panafrikaanse journalist/schrijfster en feministe Paulette Nardal, de eerste zwarte student aan de Sorbonne in 1920 (!) en schrijfster en feministe Mariama Bâ. En natuurlijk: Nelson Mandela en een aantal Afro-Amerikaanse rolmodellen, zoals Martin Luther King, Malcolm X, en last but not least: Barak Obama.

Handen uit de mouwen!

Het meest indrukwekkend van dit museum? De hoop, de kracht en de potentie, die de tentoonstellingen uitademen. Een viering van de rijke en diverse bijdragen die de Afrikaanse beschavingen aan de wereld hebben gegeven. En een heldere boodschap: wees trots op je kracht, je schoonheid, je achtergrond, je voorvaderen, je cultuur. En: zie je mogelijkheden, pak je kansen en verval niet in slachtofferschap. Handen uit de mouwen!

Het museum is daarmee een hommage aan de Afrikaanse Identiteit. Een uiting van négritude. De focus op Afrikaanse prestaties, erfgoed en potentieel is een directe reflectie van die filosofie en de ideeën van Senghor. Wat zal die man postuum blij zijn met dit museum in zijn land!

Négritude en Leopold Sédar Senghor

Leopold Sédar Senghor (1906-2001), een charismatische dichter, filosoof en een sleutelfiguur in de Afrikaanse en Franstalige literatuur, was de eerste president van Senegal. Hij heeft een blijvend stempel gedrukt op de Afrikaanse bewustwording en identiteit.

Senghor was in de jaren ’30 van de vorige eeuw één van de drie oprichters van Négritude. De anderen waren Aime Cesar en Léon Damas, maar Paulette Nardal speelde ook een belangrijke rol.

Négritude is een filosofie en een literaire, politieke en culturele beweging: Afrika moet haar eigen cultuur vieren, haar eigen unieke culturele identiteit omarmen, haar eigen verhalen vertellen en haar unieke bijdragen aan de wereld koesteren. Die culturele beweging was een reactie op de vernederende invloed van het kolonialisme en rassenwaan, een verwerping van de gedachte dat de zwarte cultuur inferieur is aan de westerse. Het streeft naar een herwaardering van Afrikaanse culturen, talen en tradities en bevestiging van hun waarde op het wereldtoneel.

Het zwarte ritme

Senghor benadrukte de noodzaak voor Afrikanen om de westerse concepten van rationaliteit te overstijgen en de eigen emoties en instincten, het ‘zwarte ritme’, te omarmen. In een wereld die wordt gedomineerd door westerse denkwijzen en ideeën, bood Senghor’s négritude een belangrijke en inspirerende tegenhanger. Voor Senghor is négritude geen pad naar isolatie, maar juist een brug naar begrip en respect tussen culturen.

Blik op de toekomst

Négritude is meer dan een reflectie op het verleden; het is ook een blik op de toekomst. Het is een oproep tot voortdurende ontwikkeling en groei, met respect voor je zwarte wortels. Het is een uitnodiging voor Afrika om zichzelf te herdefiniëren, niet in termen van wat anderen van Afrika willen maken, maar in termen van wat Afrika zelf wil zijn. Hoewel de tijden zijn veranderd, is de strijd voor erkenning en waardering van de Afrikaanse identiteit en cultuur zeer actueel.

In het hier en nu is dit een deel van de strijd van oppositieleider en presidentskandidaat Ousmane Sonko. Ook Sonko benadrukt de noodzaak van Afrika om haar eigen verhaal te vertellen, om haar eigen toekomst te bepalen en om trots te zijn op haar unieke erfgoed. Maar Sonko is vooral geïnspireerd door een andere grote Afrikaanse denker en tijdgenoot van Senghor: Cheich Anta Diop.

Meer lezen over Anta Diop en Sonko’s visie? Lees mijn blog Afrika zit in de lift

Spannende tijden

Ousmane Sonko voert een moedige strijd, spreekt veel Senegalezen bijzonder aan, want de meerderheid van hen is compleet afgeknapt op de machtspolitiek van Macky Sall. Maar Sonko is in een aantal opzichten (té?) radicaal en ondiplomatiek. En heeft veel machtige vijanden. Met andere woorden: het zijn spannende tijden. Nu tot de verkiezingen in februari 2024 en daarna, in het geval hij meedoet en president wordt. Maar daarvoor moet het hem eerst door de wereld gegund worden om zich kandidaat te stellen. En dan moet hij ervoor zorgen dat hij gezond (lees: in leven) blijft.

Meer lezen over de visie van Sonko? Lees mijn blog Afrika zit in de lift.

Meer lezen over de politieke situatie in Senegal sinds de onafhankelijkheid tot nu? Lees mijn blog Senegal, een stabiele democratie in de penarie en het vervolg-blog Senegal, een tot voor kort stabiele democratie in de penarie – deel 2.

Aanhangers van Ousmane Sonko
@Loïs Diallo: 9 juni 2023

Deel het artikel

Volg mij op

Laat een reactie achter

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Lees alle blogs