Hoe smaakt de koffie in Touba?

Mijn schoonmoeder had één grote wens: op bedevaart naar Mekka. Alle kinderen moesten bijdragen aan haar ‘Hajj’. Zelf had ze jarenlang gespaard. Voor een all inclusive pakketreis Dakar-Jeddah (Saoedi Arabië). Voor dat geld koop je in Senegal een prima huis, in Nederland een fatsoenlijk automobiel. Als toubab begreep ik wens, noch kosten-baten afweging, noch de prioritering. Je kunt je geld maar één keer uitgeven. Maar mère moest en zou – en is gegaan. Bij thuiskomst wachtte haar een groots onthaal; iedereen respecteert een ‘Hajjah’!

Maar Mekka is Mekka niet meer. Mekka is van pelgrimsoord een (best wel haram) kermis geworden. Met rondom de grote moskee een scala aan restaurants, inclusief Amerikaanse fastfood-ketens, dure én goedkope hotels en (souvenir)winkels. In de moskee lopen er naar het schijnt honderdduizenden tot enkele miljoenen mensen tegelijk rond de kaaba. Nogal onvoorstelbaar, walgelijk druk en best link. Waarschuwden wij. Maar mère ging. En mère viel.

Gezondheidszorg in Senegal

Sindsdien heeft zij erg last van haar heup, altijd pijn en loopt ze steeds manker. Dan blijkt hoe de zorg in Senegal is geregeld. Huisartsen? Not. Fysiotherapie? Onbekend. Dus naar het ziekenhuis. Om binnen te komen, moet je 50 euro neertellen. Eenmaal aan het provisorische bureautje van een vermeende specialist mag je aanwijzen waar het pijn doet, schrijft de dokter een recept uit en word je weer snel weggebonjourd. Bij de apotheek weer een paar tientjes kwijt, maar dan heb je wel een tas vol ‘medicijnen’. Die niet helpen. Herkansing. Nu naar een goed bekend staande orthopeed. Herhaling van zetten: rechtsomkeert met een recept en huiswaarts met een tas vol pillen. Geen röntgenfoto, geen echo, geen MRI… En die pillen? Vitaminepreparaten en Dicloflenac (een soort Paracetamol in het kwadraat). Van het kastje naar de muur, een lokaal maandsalaris armer en in één klap een oude vrouw – met dank aan de Hajj.

Islam in Senegal

Die Hajj wordt beschouwd als één van de vijf zuilen van de islam. Het is een religieuze plicht voor moslims die fysiek en financieel in staat zijn om de reis naar Mekka te maken. Nog steeds. En ongeacht hun broederschap of lokale gebedsplaats.

Soefi

De meeste Senegalezen (95%) zijn moslim. De rest van de bevolking (5%) is óf Christelijk, of iets anders – of niets. Er zijn 2 grote islamitische broederschappen: de Mouriden en de Tidjania. Beide behoren tot het soefisme. Dat houdt in: een sterke spirituele en mystieke focus en streven naar een diepere verbinding met God door spirituele praktijken en devotionele inspanningen. En een gematigde stroming binnen de islam. Een van de dingen die het soefisme in Senegal onderscheidt van andere takken van de islam, is de rol van marabouts, spirituele gidsen, in het dagelijks leven.

De zwarte islam in NoordWest-Afrika wijkt af van de Arabische islam. Want een verzameling mystieke soefi-ordes c.q. hiërarchisch georganiseerde broederschappen: kalief-marabouts-taalibé (volgelingen). Bijna elke Senegalese moslim in het noorden van het land is lid van een broederschap en heeft z’n eigen marabout. In het zuiden, in Casamance, is vrijwel niemand lid van een broederschap. Maar ook daar zijn er veel marabouts actief. Zij beoefenen een fascinerende mix van islamitische en animistische religie.

Van de 14 miljoen inwoners van Senegal zijn tussen de 3 en 5 miljoen Mouride. Dubbel zoveel zijn Tijane. Toch domineert de Mouride broederschap.

Meer over marabouts lees je in mijn blog De magie van de marabout

Mouride

De Mouride-broederschap, opgericht door de Senegalese Cheikh Amadou Bamba, is een prominente soefistische beweging. Ze benadrukken hard werken, geweldloosheid, toewijding aan de islam, gehoorzaamheid aan de sjeik en het nastreven van spirituele verlichting door middel van dienstbaarheid en gebed. Een beroemde Mouride, Youssou N’Dour, beschrijft zijn broederschap als “een religie van vrede, liefde en delen”. Hij ziet twee wegen: “De ene is de weg naar God, de andere is de doctrine van werk en waardigheid. Want als je niet werkt, steek je je hand uit en verlies je je waardigheid.”

Amadou Bamba werd tijdens zijn leven verbannen door de Fransen, de koloniale macht in Senegal. Hij keerde gelouterd terug. Daardoor inspireerde hij zijn volgelingen ook om te reizen.

Meer over Ahmadou Bamba lees je in mijn blog Wie is die gesluierde manspersoon?

Het mouridisme is de jongste soefi-broederschap. En erg succesvol. Niet in de laatste plaats omdat het is georganiseerd in een strikte piramidestructuur met aan het hoofd de kalief. Als de kalief een ndigel (bevel) uitvaardigt, moeten alle Mourides die gehoorzamen. De structuren van de andere broederschappen zijn veel meer versnipperd – en dus zwakker. De meeste Mourides behoren tot de Wolof-etnie. Niet-Mourides ergeren zich aan wat zij zien als de overdreven economische en politieke macht van de Mourides. Die juist daarom steeds meer aanhangers krijgt.

Meer lezen over de Mourides? De BBC schreef deze super interessante reportage: De Mourides van Senegal: de mystieke ondernemers van de islam (BBC, 2011)

Tijania (Tijaniyyah)

De Tijania-broederschap, opgericht door Sheikh Ahmed Tijani in Algerije en gepredikt in Marokko, is een andere belangrijke soefistische stroming. De Tijania-broederschap richt zich op spirituele ontwikkeling en contemplatie, en ze leggen de nadruk op het reciteren van specifieke gebeden en liturgische praktijken. De meeste Tijania zijn Peul en Toucouleur. Zij staan bekend als strenge moslims, om niet te zeggen fanatiek. Zij vieren elk jaar de geboorte van de profeet Mohammed.

Broederschappen of gewoon: broeders?

Hoe die praktijken er in de praktijk uitzien, weet ik niet. En wat het wezenlijke verschil is, snap ik niet. Evenmin doorgrond ik als niet religieuze toubab zin en noodzaak van al die verschillende broederschappen. Me dunkt dat de wereld een stuk gezelliger zou zijn als mensen zouden erkennen dat hun religie in wezen op hetzelfde neerkomt: (naasten)liefde, compassie, vergevingsgezindheid, barmhartigheid, rechtvaardigheid. Geweten. En, insh’Allah: wereldvrede!

Tolerant en divers

Senegal staat bekend om z’n religieuze tolerantie en diversiteit. Maar ondertussen zijn de meeste mensen moslim en veel moslims Mouride. De Mouriden hebben een religieuze hoofdstad, tevens bedevaartsoord, in Senegal: Touba. Op zo’n 180 kilometer ten oosten van Dakar. De tweede stad van Senegal, met een geschatte bevolking van een miljoen. Tijdens de jaarlijkse ‘Magal’, de jaarlijkse pelgrimstocht naar Touba, aangevuld met nog eens 2 miljoen pelgrims.

Volstaat een pelgrimstocht naar Touba niet voor een Mouride-moslim? Kennelijk niet.

De BBC maakte deze (foto)reportage over de Magal: Magal in Touba: Senegalese tocht naar moslimfestival.

Ook de Tijania hebben hun eigen bedevaartsoord in Senegal: Tivaouane. Hun jaarlijkse pelgrimstocht heet Gamou.

Spirituele reis

Voor alle moslims, ook Mourides en Tijania, is de Hajj een ‘aanvulling op hun spirituele reis binnen de broederschap. Het is een kans voor individuele moslims om de heilige plaatsen in Mekka te bezoeken, deel te nemen aan de rituelen en hun band met Allah en de bredere moslimgemeenschap te versterken. De Hajj is een tijd waarin je je extra toewijdt aan gebed, reflectie en een diepere verbinding met het geloof’.

Ergo, hoewel de stad Touba van groot belang is voor Mourides, blijft de Hajj naar Mekka een belangrijk spiritueel en religieus hoogtepunt. Voor moslims over de hele wereld, maar dus ook voor hen die tot de Mouride-broederschap behoren. Dus ook voor m’n schoonmoeder.

marabouts (in casu Ibra Fall) zijn alom aanwezig

Ondertussen ben ik als agnost getrouwd met een moslimman. Beweeg ik mij als inmiddels licht gelovige agnost met een moslimechtgenoot in Senegal overwegend tussen moslims of islamitisch-animistische Djola. Ons huis staat in een Serer-dorp. In de praktijk is Senegal liberaal. Ik voel me overwegend zo vrij als vogel. Maar ik bezoek geen moskeeën en ben nog nooit in Touba geweest. Verder gedraag ik me vanzelfsprekend respectvol naar mijn man, schoonfamilie, onze vrienden en buren en iedereen op straat die mij ook respectvol bejegent. Die disclaimer geldt voor opdringerige straatverkopers die ik soms noodgedwongen na allerhanden beleefdheden uiteindelijk wat minder beleefd afpoeier. En een belangrijke nuance: Ibrahim is weliswaar moslim, maar niet overdreven praktiserend. In Senegal woont hij graag het vrijdaggebed bij, dat wel. Maar juist door zijn invulling van moslim-zijn, ervaar ik zijn land en cultuur als super liberaal.

Trots!

Ibrahim bewondert Cheikh Ahmadou Bamba en Ibra Fall. Hun afbeeldingen hangen in zijn atelier. Senegalezen spreken hem mede vanwege zijn uiterlijk (rasta met eenvoudige kleding en, denk ik: uitstraling) aan als “Baye Fall”, naar de discipelen van Ibra Fall, die weer volgeling en opvolger was van Ahmadou Bamba. Maar Ibrahim noemt zich (meestal) geen Mouride en voelt zich geen Baye Fall, verklaart hij desgevraagd regelmatig. Hij is Tidjane, want zijn vader was Tidjane. En Peul, afkomstig uit Guinee. Zijn moeder was Mouride. Althans, voor de helft. Want zijn moeder was vooral Djola. En Djola zijn nog altijd deels animist. In de praktijk. Officieel zijn ze moslim. De een al eeuwen, de ander pas sinds enkele generaties. Dus Ibrahim vereert de oprichter van de Mourides, maar is (half) Tidjane (vaderskant) – een klein kwart Mouride en een ruim kwart Djola-animist (moederskant). Maar hij leeft als, en heeft de arbeidsethos van, een discipel van Bamba, dus een goede Mouride. Ergo: een liberale moslim, iemand die trots is op z’n identiteit en die graag zelf vormgeeft.

Ibrahim was ooit een keer in Touba, maar voelde zich er niet op z’n gemak. Vooral omdat hij te veel hypocrisie ervoer van marabouts die vooral bezig waren met geld verdienen.

De stiefmoeder waarover deze blog vertelt, is feitelijk mijn stief-schoonmoeder, want Ibrahims stiefmoeder, de tweede vrouw van zijn vader. Ibrahims ouders zijn overleden; ik heb ze (helaas!) nooit gekend. Ibrahim heeft een bijzondere band met zijn stiefmoeder. Zij woont op Gorée, maar komt net als zijn moeder uit Casamance. Toch is zij geen Djola, maar Mandinka. Net als de Djola officieel moslim, officieus animist. Maar onze mère is moslima-pur-sang.

Zeldzaam trots is Ibrahim op zijn Djola-achtergrond en familie, kennis van Djola-rituelen en cultuur, zijn Djola-geloof en de verhalen over zijn opa en andere voorvaderen die welhaast bovenmenselijke krachten bezaten. Overigens is Ibrahim de enige Djola van zijn broers en zussen. Alleen hij groeide deels op in Dakar en deels bij zijn Djola-opa. De rest is geboren en getogen in Dakar.

Meer over de bijzondere Djola-cultuur lees je in mijn blog Over Djola, heilige bomen en grisgris

Evenzo trots is Ibrahim op zijn vrome ouders, de korankennis van zijn vader die goed bevriend was met de imam van Gorée. Toen wij tijdens een rondreis in Marokko min of meer toevallig langs de Grote Tijania Moskee in Fes liepen, werd hij helemaal enthousiast en verdween een paar uur achter de voor mij gesloten antieke deur. Voor een stevig gebed.

Rol van de Mouriden-broederschap

Hij is, wij zijn, dus het levende bewijs van de Senegalese religieuze tolerantie en diversiteit. Desalniettemin is Senegals invulling van de islam niet uitsluitend koek en ei. En is de kalief-generaal, Serigne Mountakha Bassirou Mbacké, de huidige cheikh van de Mourides (omschreven als machtige soefi-broederschap) in de heilige stad Touba, niet helemaal van onbesproken gedrag. Zo is de man puissant rijk. Door de pindateelt op de gronden rondom Touba, waarvan de opbrengst voor hem is, enerzijds. Anderzijds dankzij alle giften van zijn aanhangers. Voor zover ik weet doet hij geen hele gekke dingen met die rijkdom en besteedt hij in elk geval een deel aan sociale projecten, huisvesting en liefdadigheid. Feit is dat de Mouriden van Touba, sinds hun oprichting einde 19e eeuw door Cheikh Ahmadou Bamba, veel economische macht hebben verworven. Dankzij de pindateelt. Al tijdens de kolonisatie slaagden ze erin hun hegemonie te ontwikkelen in de transport en handel. En nogal frappant: sinds de jaren 1950 zijn alle Senegalese miljardairs (in CFA-frank) Mourides. Zo ook de huidige president, Macky Sall (bron: artikel ‘In Senegal is de stad Touba een centrale speler in de onderhandelingen tijdens de politieke crisis’ – LeMonde d.d. 9 juni 2023).

In dat zelfde artikel lees Ik: ‘”Vroeger werden de marabouts beschouwd als grote kiezers die de stemmen rechtstreeks konden beïnvloeden”, legt Bakary Sambe, onderzoeksprofessor aan de Gaston-Berger University en directeur van het Timbuktu Institute, uit. In 1988 had de kalief-generaal expliciet een instructie gegeven door op te roepen tot een stemming voor voormalig president Abdou Diouf. Maar “deze politieke rol is gaandeweg kleiner geworden”, vervolgt de heer Sambe.’

Op audiëntie

Het is daarom de vraag wat Macky Sall vorige week, 5 juni, na het uitbreken van de protesten en enkele tientallen doden, dacht te vinden bij de kalief. Aan wie hij volgens het LeMonde-artikel ’s nachts in de grootste discretie een bezoek bracht in de heilige stad Touba. Want de grote kalief zit waar hij zit. Zelfs voor de president maakt hij geen uitzondering.

schematische weergave van Mouriden-broederschap met Ahmadou Bamba op achtergrond, Ibra Fall in het midden, en Touba op voorgrond

Sociale regelgever of neutrale adviseur?

Wel had de kalief al in maart 2021, tijdens de rellen die toen volgden op de arrestatie van Ousmane Sonko toen, waarbij helaas ook 14 slachtoffers vielen, afgezanten vanuit Touba naar Dakar gestuurd. Om te bemiddelen. Eén van hen was Cheikh Gueye. Hij verklaart in LeMonde: “In de presidentslounge hebben we onze analyse gegeven van de gevaren en bedreigingen voor de stabiliteit van het land. De president luisterde naar onze argumenten”. Daarmee heeft de broederschap opnieuw haar rol van sociale regelgever gespeeld, ook al is ze niet meer zo invloedrijk als voorheen. De broederschap noemt zich heden ten dage neutraal en mengt zich minder in politiek dan voorheen.

Zieltjes winnen in Touba

“Vandaag spelen de kaliefen op gelijke afstand en neutraliteit. Het zou een valstrik zijn om Macky Sall of Ousmane Sonko openlijk te steunen, want beide kampen hebben discipelen aan beide kanten”, verzekert Cheikh Gueye.” Dat zal Macky Sall tegenvallen, want hij heeft niet voor niets “fors geïnvesteerd in de modernisering van de religieuze stad, met name door de aanleg van 100 kilometer snelweg tussen Touba en Thiès”. Volgens Gueye “besloot Sall zelfs voordat hij tot staatshoofd werd gekozen om Mouride te worden om zijn carrière te laten slagen”. Desalniettemin constateert Gueye een daling van Salls populariteit binnen de broederschap.

Tegelijkertijd wint Ousmane Sonko aan populariteit. In februari 2023 ging hij als goed Mouride, ondanks het verbod op een door zijn partij georganiseerde bijeenkomst in de stad, bidden bij de grote moskee van Touba. Ongetwijfeld ook om een belangrijk wit voetje te halen. Maar feit is dat hij devoot moslim is en geen gebed mist.

Maar ook Sonko is deels moslim, deels Djola. En gekozen burgemeester van de hoofdstad van Casamance, Ziguinchor. Recentelijk heeft hij zich een tijd teruggetrokken in het heilige Djolabos. Menig Djola, waaronder Ibrahim, vermoedt dat hij daardoor superkrachten bezit. En dat Sall nooit van hem kan winnen. En dat Sall dat ook weet. Want Sall is bang voor Djola.

Menig marabout buiten de Casamance is bang voor grisgris. Dus grisgris zijn verboden. Hier in Dakar moet je ze inleveren…

‘Touba is een must voor elke ambitieuze politicus’, lees ik in LeMonde. ‘In tijden van crisis “kan je je niet voorstellen wat er tussen politici in de salons van marabouts wordt geregeld. Het zijn essentiële onderhandelingsruimten geworden”, analyseert Bakary Sambe, die eraan herinnert dat het noodzakelijk is om rekening te houden met de zichtbare maar ook met de “discrete rollen” van de broederschap. Wat houdt het mysterie in stand van de mystieke oplossing van de politieke crises van dit land.’

Tot zover de nieuwe bestuurscultuur in Senegal. Dan is het in Nederland toch een stuk transparanter!

Senegal: een bastion van liberalisme in West-Afrika

Overal in Senegal ademt het staatbeeld liberalisme en tolerantie. Mensen bewegen zich vrijelijk, vrouwen dragen wat ze willen. Het komt bij niemand op om een meer of minder sexy geklede vrouw uit te schelden voor iets onwelgevalligs, in tegendeel. Sommige vrouwen dragen een kunstig gedrapeerde hoofddoek, merendeels uitbundig en decoratief. Vaak ter camouflage van hun dunne of onverzorgde (lees: ongestreken en dus on-ontkrulde) haar. Alternatieve hoofddeksel is dan ook een pruik. Maar steeds meer vrouwen omarmen hun kroeshaar, alhoewel je vooralsnog meer afro’s in Nederland ziet dan in Senegal…

Voor mij als toubab voelt Senegal in het dagelijkse leven liberaal. Zo staat het ook bekend in Afrika. Dat heeft vooral te maken met de religieuze tolerantie, vrouwenparticipatie, sociale cohesie en interetnische harmonie. Alle religies en etnieën vieren hun feesten samen. Iedereen (vrouwen vooral) gaat naar alle baptêmes (doopfeestjes van kinderen) en marriages (huwelijken). Al was het maar omdat elk feest een goede aanleiding is voor een mooie nieuwe boubou! Enerzijds een verademing dat men de Westerse modegrillen niet volgt, anderzijds geven de dames procentueel minstens zo veel geld uit aan kleding en accessoires.

Meer over vrouwen in Senegal lees je in mijn blog Tijdrovende tradities, nationale trots

Senegal staat ook bekend als relatief democratisch, vanwege persvrijheid en respect voor de mensenrechten. In het hier en nu staan die waarden zwaar onder druk. Laten we hopen dat Senegal zijn reputatie niet verder verkwanselt en snel herstelt!

Meer over de politieke situatie in Senegal lees je in mijn blogs:

Conservatieve kast

Op in ieder geval één punt is Senegal verre van liberaal: de rechten van LHBTI-‘ers. Op dit punt is de samenleving overwegend conservatief. En de wettelijke en sociale omstandigheden beperken de vrijheden en rechten van LHBTI’ers. Sterker nog: de Senegalese strafwetgeving criminaliseert homoseksuele handelingen. Dit leidt tot discriminatie, stigmatisering en vervolging van LHBTI-personen. De maatschappelijke houding is vaak vijandig en er is weinig ruimte voor openlijke discussie over seksuele diversiteit.

Homo’s in Senegal leven zoals in veel Afrikaanse landen veelal ‘in de kast’. Wie wordt vermoedt homo te zijn, wordt zwaar gediscrimineerd, door familie verstoten en loopt het risico afgetuigd te worden door wildvreemde voorbijgangers. Wie het voor een homo opneemt, wordt ook voor homo uitgemaakt en afgeranseld. Weten we helaas uit ervaring. Geen wonder dat zelfverdedigingstrainingen zo populair zijn!

Touba’s (culinaire) geneugten

Ook al was ik nog nooit in Touba, veel familieleden en vrienden waren dat wel. Overwegend doet hen dat goed. Alhoewel één van onze vrienden onderweg uit de auto op straat is gegooid, omdat hij dronken was. Die is nooit in Touba gearriveerd. Moslims mogen niet drinken. Roken wel. Sterker nog, de baye fall in Touba houden wel van een jointje. Of twee.

Voor mij geen geestverruimende middelen, maar waar ik wel dol op ben: café touba. Pittige koffie van versgemalen en -geroosterde koffiebonen met een vleugje Guinea peper en kruidnagel. Niet na te maken en in Nederland nauwelijks te koop, of veel te duur. Als het even kan nemen wij een paar kilo mee uit Senegal. Of vind je exportkwaliteit café touba in de Afrikaanse wijken van Brussel of Marseille. Maar in Senegal smaakt het veel lekkerder dan in Nederland. Hittegolf of niet. Ik ben zo benieuwd hoe de koffie in Touba smaakt!

café touba verkoper op Gorée

Met andere woorden: ik heb heimwee naar Senegal!

@Loïs Diallo: 11 juni 2023

Deel het artikel

Volg mij op

Laat een reactie achter

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Lees alle blogs