Senegal, een stabiele democratie in de penarie

Senegal heet niet alleen een democratie te zijn, maar ook één van de meest stabiele democratieën van het Afrikaanse continent. Stabiel? Het rommelt al jaren. Gekozen presidenten plakken aan het pluche, willen de grondwet zodanig aanpassen dat ze een extra termijn kunnen aanblijven, of liever nog: tot hun dood. Omdat ze anders vervolgd kunnen worden voor corrupte praktijken.

Dat was zo tijdens voormalig president Abdoulaye Wade en dat is nu zo onder president Macky Sall. Die is over een jaar uitgepresideerd. Maar wil niet weg. Terwijl hij als premier/minister onder Wade één van de felste tegenstanders was van die aanblijf-plannen van zijn leider.

We zijn het zat

In 2011 ontstond Mouvement du 23 juin (M23), een grassrootsbeweging van gewone mensen, vooral jongeren en studenten, om te protesteren tegen de vermeende corruptie en machtsmisbruik van de regering van president Abdoulaye Wade. Men was Wade zo zat, dat ze zijn premier Macky Sall steunden als kansrijke opposant.

Datzelfde jaar, 2011, werd ook de sociale en politieke protestbeweging ‘Y’en a Mar’ (we zijn het zat) opgericht. Door een aantal activistische rappers. Uit onvrede over de heersende corruptie, ongelijkheid en slecht bestuur in het land. Deze beweging is ideologischer dan M23 was. Ze stimuleert betrokkenheid in de politiek door de nieuwe generatie. En ze wil de economische omstandigheden van het land verbeteren, de democratie bevorderen, roept op om de Senegalese Senaat af te schaffen en termijnlimieten voor politieke ambten in te voeren. Deze beweging heeft duizenden, zo niet miljoenen mensen, vooral jongeren, studenten en intellectuelen, gemobiliseerd.

M23, Y’en a Mar en anderen organiseerden massale protesten die uiteindelijk leidden tot de verkiezing van de huidige president, Macky Sall in 2012.

Edoch, kort nadat Macky Sall aan de macht kwam, bleek dat hij geen haar beter was. Voor veel Senegalezen verslechterde de sociaal economische situatie in rap tempo. En inmiddels gaat Sall nog een stuk verder dan Wade: hij snoert de oppositie gehaaid en desnoods hardhandig de mond. Hij doet er van alles aan om de populaire oppositieleider Ousmane Sonko, volgens Westerse pers een populistische patriot, in diskrediet te brengen. Sonko beschuldigt Sall zelfs van een poging tot moord 2 weken geleden. Toen was hij op weg naar een proces die de minister van toerisme tegen Sonko heeft aangespannen wegens smaad. Dit weer omdat Sonko deze regering, de president en de minister in kwestie beschuldigt van corruptie. En daar degelijk bewijs voor heeft laten zien. Die dossiers aangaande de corrupte elite van het land heeft Sonko als belastinginspecteur, belast met fiscale fraude en belastingontduiking, al opgebouwd. Reden voor de belastingdienst om hem, klokkenluider, te ontslaan. Hij was kennelijk iets té grondig.

Free Sénégal!

Drie jaar geleden deed Sonko voor het eerst mee met de presidentverkiezingen. Hij werd derde met 15% van de stemmen. Sindsdien is zijn ster rijzende. En werd hij verkozen tot burgemeester van Ziguinchor (in Casamance). In Casamance wordt hij op handen gedragen – en daarbuiten eigenlijk ook. Als Sonko ergens spreekt, lopen de straten vol met vele duizenden vooral jonge én intellectuele aanhangers. Hun leus: #FreeSénégal!

Sall voelt Sonko’s hete adem in zijn nek – en dat dossier hangt als een zwaard van Damocles boven z’n hoofd. En een kat in het nauw maakt rare sprongen…

De protestbeweging Y’en a Mar groeit en groeit en barst inmiddels uit z’n voegen. De oppositie heeft de krachten gebundeld met religieuze leiders en maatschappelijke organisaties die in 2021 opriepen tot massale protesten tegen de regering vanwege vermeende schendingen van de grondwet en toenemende autoritaire maatregelen. Zij vormen de Mouvement pour la défense de la démocratie (M2D). Ousmane Sonko is een belangrijke speler binnen de M2D.

Het lijkt erop dat de grote meerderheid jongeren, studenten en intellectuelen Macky Sall niet meer blieft. Sinds Sonko 2 weken terug in zijn auto op weg naar het tribunaal werd aangevallen door een politieman met een gaspomp zijn de protesten werden de protesten zo heftig, dat president Macky Sall zijn familie evacueerde naar Zwitserland en ook zelf besloot tot een verblijf in Europa. Bang voor een staatsgreep – ondanks verse aanstellingen van familieleden in de legertop. Het voorval met de gaspomp in Sonko’s tot stilstand gemaande auto staat op camera. Ousmane Sonko werd hevig onwel, de politie verhinderde hem om naar het ziekenhuis te gaan, eenmaal thuis moest hij een uur wachten op medische hulp. Zijn oudere advocaat werd heel erg ziek en is acuut overgebracht naar een ziekenhuis in Frankrijk. Gelukkig zijn ze allebei aan de beterende hand. Het ziekmakende gas is nog niet gedetermineerd. Er gaan de meest vreselijke geruchten.

Ondertussen worden partijgenoten, medewerkers en sympathisanten van Sonko willekeurig opgepakt, winkeltjes van vermeende sympathisanten met de grond gelijk gemaakt, familieleden gedwarsboomd en Sonko’s jonge kinderen verhinderd om naar school te gaan. De arts die Sonko uiteindelijk heeft verzorgd in een privékliniek is gearresteerd. Officieel omdat hij weigerde het medisch dossier van zijn patiënt over te dragen aan een handlanger van de president. Officieus omdat hij de uitdager van de president heeft verzorgd c.q. gered.

En vanmiddag (30 maart 2023) is Sonko bij verstek (want nog steeds niet fit) veroordeeld tot 2 maanden voorwaardelijke celstraf en een boete van 3 ton (euro) wegens ‘smaad’. Omdat hij kan bewijzen dat de minister van toerisme ruim 40 miljoen euro achterover heeft gedrukt uit een landbouwfonds. Het proces verliep chaotisch en uiterst dubieus. Sonko en zijn medestanders claimen een partijdige rechter. Die rechter is dan ook recentelijk benoemd door de president. En verhinderde de advocaten van Sonko te spreken. Sonko’s Franse advocaat werd bij aankomst op de luchthaven door gewapende mannen tegengehouden en tegen zijn wil op een vliegtuig terug naar Frankrijk gezet.

Kortom: Senegal is sinds de onafhankelijkheid niet zo onrustig geweest!

Senegals politieke geschiedenis in een notendop

Senegal is sinds 1960 onafhankelijk van Frankrijk. Op 20 augustus 1960 werd het land een onafhankelijke republiek met Leopold Sedar Senghor als eerste president. Senghor was behalve politicus een visionair, schrijver en dichter met veel aandacht voor de culturele ontwikkeling van Afrika. Hij wordt nog steeds gezien als een belangrijke intellectuele en culturele figuur en als één van de grondleggers van de Afrikaanse eenheid en onafhankelijkheid. Hij voerde een gematigd socialistisch beleid en regeerde tot 1980.

Het socialisme en de eenpartijstaat

In 1966 verklaarde Senghor Senegal tot een eenpartijstaat, waarbij de Socialistische Partij de enige legale partij werd. Dit leidde tot een periode van politieke stabiliteit, maar beperkte ook de democratische vrijheden in het land. Desondanks bleef Senegal een van de meest stabiele landen in West-Afrika.

De overgang naar democratie

In 1981 volgde Abdou Diouf president Senghor op. Diouf hervormde het politieke systeem, legaliseerde meerdere politieke partijen, versterkte de democratische instellingen en organiseerde in 1983 de eerste meerpartijenverkiezingen. Diouf wordt nog steeds geprezen voor zijn inspanningen op het gebied van economische ontwikkeling en onderwijs in Senegal. Diouf regeerde tot 2000. Toen werd hij verslagen door Abdoulaye Wade van de oppositiepartij PDS (Parti Démocratique Sénégalais).

Abdoulaye Wade en de zijnen

Abdoulaye Wade richtte zich op de economische ontwikkeling van het land en voerde enkele belangrijke infrastructuurprojecten uit. Echter, zijn tijd aan de macht werd ook gekenmerkt door beschuldigingen van machtsmisbruik, corruptie en nepotisme. Wade wordt verdacht van verduistering van staatsmiddelen, maar is nooit aangeklaagd. Zijn zoon, Karim Wade, wel. Zijn vader c.q. de president benoemde Karim tot minister van staat én minister van internationale samenwerking, luchtvervoer, infrastructuur en energie. Als minister heeft Karim, net als zijn vader als president, goed geboerd.

In 2015 werd Karim schuldig bevonden aan corruptie, zelfverrijking en het aannemen van steekpenningen van buitenlandse bedrijven in ruil voor gunsten van de Senegalese regering. Hij, de zoon, werd wel veroordeeld tot zes jaar gevangenisstraf. Naast Karim zijn ook verschillende naaste medewerkers en andere familieleden van Wade veroordeeld voor corruptie gerelateerde misdrijven. President Abdoulaye Wade leidde een lucratieve familie business.

Wade is om dubieuze redenen nooit formeel in staat van beschuldiging gesteld. Belangrijkste reden is dat hij tijdens zijn ambtstermijn als president veel invloed en macht in Senegal had, wat de mogelijkheden om hem te onderzoeken en te vervolgen voor eventuele misdrijven heeft beperkt. Misschien zijn de bewijzen niet hard genoeg om hem te kunnen veroordelen. En niet onbelangrijk: de politieke situatie in Senegal is veranderd. Sall werd snel na aanstelling tot president besmet met het Wade-virus. Daardoor voelt hij zich misschien minder geneigd om zijn oud-president aan te klagen. Als oppositieleider had Sall wél beloofd om een ​​onderzoek in te stellen naar de vele beschuldigingen van corruptie tegen president Wade en zijn naaste medewerkers. Maar ja, dat was hij zelf ook…

Er zijn verschillende pogingen gedaan om geld terug te vorderen dat mogelijk door de regering van Senegal is gestolen of onrechtmatig is verkregen tijdens de ambtstermijn van Wade. En na de veroordeling van zijn zoon Karim Wade in 2015 heeft de Senegalese overheid geprobeerd om geld terug te vorderen dat mogelijk door Karim Wade en zijn medeplichtigen was gestolen. De uitkomst van deze pogingen ken ik niet.

Macky Sall en het heden

Tijdens de regering Wade speelde Macky Sall een belangrijke rol: hij was een vertrouweling van Wade, van 2001 tot 2003 minister van Mijnbouw, Energie en Hydraulica en van 2004 tot 2007 premier onder Wade. Hij was verantwoordelijk voor de coördinatie van het economische beleid, grote ontwikkelingsprojecten, het Millennium Challenge Account-programma van de Verenigde Staten en de ontwikkeling van het nationale energiebeleid. Niet onverdienstelijk.

Na een conflict met Wade over diens ambities de grondwet aan te passen om langer in functie te kunnen blijven, werd Sall in 2007 ontslagen als premier. Sall stapte daarop uit de Parti Démocratique Sénégalais (PDS) van Wade en richtte in 2008 zijn eigen partij op, de Alliance pour la République (APR) en ging in de oppositie.

Infrastructuur verbeterd

In 2012 werd Macky Sall verkozen tot president. Sall staat zich erop voor dat hij zich heeft ingezet om de democratische instellingen te versterken, de armoede terug te dringen en de economische groei te bevorderen. Zo heeft hij een aantal grote infrastructurele projecten voortgezet of geïnitieerd, zoals een nieuw vliegveld, een snelweg (péage), een trein van het nieuwe vliegveld tot aan de haven van Dakar. Hij zette het monsterlijke project van Wade om de economische hoofdstad te verplaatsen van downtown Dakar naar een veel ruimere en beter bereikbare voorstad 30 km ten oosten van Dakar voort. Ook de haven van Dakar gaat verhuizen richting noorden. Megalomane ondernemingen, maar gunstig voor de leefbaarheid van Dakar, de bereikbaarheid van de kantoren en bedrijven én voor de werkgelegenheid ten noorden en oosten van Dakar.

En gunstig voor ons, want ons dorp ligt straks niet alleen dichtbij het nieuwe vliegveld – met het eindpunt van de trein – én een opgang naar de snelweg, maar ook dichtbij de nieuwe haven. Daar worden duizenden banen verwacht. En mede daarom wordt er in onze regio heel veel gebouwd en schieten de grond- en huizenprijzen de lucht in.

De verhuizing van de economische hoofdstad naar buiten Dakar heeft op termijn wel nadelige gevolgen voor de inwoners van Dakar-centrum: zij mét een baan en geld verhuizen mee; de rest blijft noodgedwongen achter.

Deze projecten komen heus ten goede van de Senegalese economie. En als nieuwe inwoners maken wij dankbaar gebruik van de nieuwe snelweg en het nieuwe vliegveld en vooral die trein die de huiveringwekkende files omzeilt. Maar gewone Senegalezen profiteren nauwelijks. De tolweg is duur, op het vliegveld zijn de gebruikelijke koffie-, snack- en maaltijdnerinkjes verboden, de trein is vooral weggelegd voor mensen met een redelijk tot goede baan. De aannemers van alle grote infrastructurele projecten zijn Turks, Chinees, Libanees, Frans, omdat zij de regering het beste van dienst zijn (ergo smeergeld betalen).

Gastarbeiders versus werkgelegenheid

Met name de Chinezen vallen mijns inziens in de categorie neo-kolonialen. Door hun enorme investeringen maken ze Senegal, net als veel andere ontwikkelingslanden, willend en wetens afhankelijk. Senegal tuint er met open ogen in. De leden van de regering worden er niet slechter van. Bovendien nemen de Chinezen hun eigen werknemers, catering en zelfs boeren mee – om de werknemers te voorzien van voedsel. Dus de lokale economie profiteert nauwelijks voor hun aanwezigheid.
Op de meeste bouwplaatsen werken Afrikanen uit omringende armere landen. Nauwelijks Senegalezen, want die zijn te duur, te veeleisend en te mondig. Net als in Nederland worden deze gastarbeiders vaak en veel uitgebuit door hun bazen.

Werkgelegenheid is nog steeds een mega issue in Senegal.

Sonko en de toekomst

Dat alles zijn de Senegalezen zat. En precies dat belooft de pan-Afrikanist Sonko allemaal anders te gaan doen. Zijn volkspartij, PASTEF, Partij van de Arbeid en Solidariteit, is ontstaan uit een groeiende onvrede onder de bevolking over corruptie, slecht bestuur en sociaaleconomische problemen in het land. PASTEF wil een transparantie, verantwoordingsplicht en sociale rechtvaardigheid.

PASTEF werd opgericht in 2014 door Ousmane Sonko. Zijn partij probeert sindsdien zijn invloed in het politieke landschap te vergroten, maar is ook geconfronteerd met controverse en uitdagingen. Met name door de steeds schaamtelozere tegenwerking door Macky Sall en de zijnen.

Senegal is hot

De laatste maanden, weken, dagen zijn er gigantische, woedende protesten in de straten van zowel Dakar als veel ander Senegalese steden. Vooral in de Casamance waar Sonko vandaan komt, gaat het er heet aan toe. Helaas zijn er ook een hoop relschoppers actief en HELAAS zijn er een paar doden gevallen door ingrijpen van de politiemacht en rel-gerelateerde ongelukken. Naar verluidt, strijden de nationale politie, in meerderheid volgelingen van Sall, achter de schermen ook een machtsstrijd uit met gendarmerie én het leger. En binnen de regering klinkt er ook kritiek op de machtspolitiek van de president.

In Nederland is het moeilijk om het dagelijks nieuws te volgen. Maar vandaag berichtte Trouw over de situatie: Er broeit iets in het altijd zo stabiele Senegal.

Meer weten?

Lees ook:

@Loïs Diallo: 30 maart 2023

Deel het artikel

Volg mij op

Laat een reactie achter

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Lees alle blogs