“Toubab!”

Het went niet. Met enige regelmaat word ik aangesproken, of toegeroepen, als “toubab!”. Vaak door kinderen, maar evengoed door volwassenen. Kinderen schromen niet om daar botweg “geld!” aan toe te voegen. Dat laatste vind ik miserabel, maar ‘toubab’ ervaar ik steeds meer als racisme. Vermoedelijk niet veel anders dan iemand van kleur zich zal voelen als iemand hem ‘zwarte piet’ noemt – of (God verhoede) het n-woord bezigt.

Toubab betekent in Wolof, de moedertaal in Senegal: ‘vreemdeling’, meer specifiek ‘persoon afkomstig uit Europa’. Maar het begrip heeft de bijklank ‘blanke’, ‘witmens’. Senegalezen drukken me op het hart dat het een neutraal begrip is.

Neutraal?

Als ik een zwart persoon in Nederland ‘zwarte’ noem, of erger: neger, ben ik een racist. Want ik benadruk de (andere) kleur, en niet het mens-zijn. Maar ja, Nederlanders die hameren op zwarte Piet claimen navenant niet racistisch te zijn en ontberen ook empathie voor de kleurrijke medemens.

vrouw in kleurige outfit voor kleurrijke muur
kleurrijke medemens

Enige nuancering – dankzij ChatGPT: ook een vermeende reiziger, een in het buitenland opgegroeide landgenoot, of zelfs een landgenoot uit een andere regio met een ander accent, een expat of Franse kolonist kan worden aangeduid als ‘toubab’. Maar in essentie betekent het ‘blanke’. Zelfs ChatGPT erkent dat het begrip een ‘negatieve’ (lees: racistische) connotatie kan hebben. En ik heb nog nooit meegemaakt dat mijn Senegalese man, half Wolof half Diola, door bijvoorbeeld Serer of Lebou ‘toubab’ wordt genoemd. In tegendeel: hij wordt vaak eervol aangesproken als ‘Baye Fall’, vaker nog als ‘Grand’ (dat betekent iets als ‘grote broer’), maar meestal gewoon als meneer. (Genoemde etnieën zal ik in een volgend blog trachten te beschrijven; wie meer wil weten over ‘Baye Fall’: lees mijn mijn blog over de historische marabout cheikh Amadou Bamba en zijn trouwe volgeling Baye Fall.)

Overgevoelig?

Overdrijf ik nu met mijn opvatting, ben ik overgevoelig, of zit het me gewoon dwars dat ik nogal opval tussen een overwegend zwarte bevolking? Dat zou kunnen, tenminste, als de aanspreekvorm ‘toubab’ niet direct gevolgd wordt door “geld!” en gepaard gaat met een opgestoken hand. Als iemand mij bejegent als wandelende geldboom spring ik sowieso uit m’n vel. Maar ook hierover kan ik me afvragen of ik overdrijf. Misschien is het een goed bedoeld plagerijtje? En eerlijk is eerlijk: meestal word ik ook gewoon aangesproken als “madame”.

Maar draai ‘m eens om. Mijn Senegalese man, een man van kleur, donkere kleur, een zwarte man, iemand met dreadlocks, doet een boodschap in Nederland. Een witte Nederlander spreekt hem aan als “rasta!”, “zwarte!”. Of erger nog: “neger!”. Dat doet hem pijn. Hij ervaart dat als racisme. En ik trouwens ook. Dat is al lang niet meer woke.

Waar kom je vandaan?

Mijn man die Nederlands spreekt, officieel is ‘ingeburgerd’ en inmiddels de Nederlandse nationaliteit bezit, krijgt regelmatig de vraag (meestal van vrouwen, vraag mij niet waarom): “waar kom je vandaan?”. Als hij dan antwoord “uit Den Haag”, is de vervolgvraag vaak: “maar waar kom je écht vandaan?”. Die vraag ervaart hij soms als een beetje onbeholpen nieuwsgierigheid, een enkele keer als een mislukte flirt, maar meestal als ongemakkelijk en onprettig, omdat men er door zijn huidskleur kennelijk vanuit gaat dat hij welhaast geen Nederlander kán zijn. Terwijl er toch best wel veel al dan niet hier geboren Nederlanders van kleur zijn.

Zo ervaar ik dat woord toubab ook. Iemand gaat ervanuit dat ik niet in Senegal hoor. En als het tegenzit, gaat die persoon er ook nog vanuit dat ik zoveel geld heb, dat ik dat hem of haar misschien wel wat cadeau wil doen. Immers, het geld groeit in Europa aan de bomen dan wel op mijn blanke rug.

kleurrijke dame in Casamance

Levenslang sparen

Maar ik moet natuurlijk toegeven dat iemand, een Europeaan, die door Senegal reist hoogstwaarschijnlijk meer geld op de bank heeft dan een gemiddelde Senegalees. Sterker nog: ik ken geeneen Senegalees met een bankrekening. Los daarvan: in Senegal krijg je met een beetje geluk 200 tot 250 euro per maand salaris. Maar meer mensen krijgen een schamele 150 euro van hun baas, of scharrelen een onregelmatig en ongewis inkomentje bij elkaar. Met een beetje pech betaal je in Dakar 80 tot 120 euro huur per maand voor een scharrig 1-kamer-appartementje. Helaas is er veel werkloosheid en zijn er hoegenaamd geen uitkeringen. Ook niet voor arbeidsongeschikten of ouderen. Wij wonen en werken ook niet voor niets in Nederland. In Nederland kunnen wij geld sparen om een huis te bouwen in Senegal. In Senegal moet je je hele werkzame leven sparen voor een stukje grond.

Onderhandelen over een meloen

Desalniettemin is het mijn beleving, maar vooral in mijn uiterst prijsbewuste mans beleving pure discriminatie dat mij opvallend vaak veel meer geld wordt gevraagd voor doodgewone spullen. Een serveerschaal, een handdoek, zelfs een meloen zijn voor mij 2 tot 10 keer duurder dan voor hem. In Senegal zijn spullen niet vast geprijsd, je moet overal over onderhandelen. Het gaat zover dat men de vraagprijs van spullen ook verhoogt als wij samen zijn. Dan springt m’n man steevast uit z’n vel: of de persoon in kwestie helemaal van de pot gerukt is dat hij hem veel te veel geld vraagt alleen omdat hij een toubab vergezelt? En het is zelfs gebeurd dat hem veel te veel wordt gevraagd omdat iemand weet dat hij in Europa woont en met een Europese is getrouwd. Die fout maakt zo’n verkoper niet twee keer.

boodschappen doen

Generatie-overstijgend klagen

Waarom geef ik dan niet iedereen die daarom vraagt gewoon 10 euro? Hij of zij blij – ik af van een eventueel schuldgevoel. Nou, ten eerste omdat het hek dan al gauw van de dam zou zijn, ten tweede omdat ik best egoïstisch ben, ten derde omdat ik niet kan kiezen wie gratis geld van mij verdient en wie niet. Maar vooral omdat mijn man het verwerpelijk vindt dat landgenoten om geld (durven) vragen. Dat er landgenoten zijn die liever hun hand ophouden dan de handen uit de mouwen steken. Dat te veel landgenoten klagen over onrecht, over uitbuiting door de Fransen, nog steeds boos (zeggen te) zijn over het koloniale verleden en daarmee rechtvaardigen dat ze vandaag de dag te weinig tot niks ondernemen om hun eigen situatie en die van hun vaderland te verbeteren. Daarom.

Doe iets!

En juist dat zouden de bewoners van Senegal wel moeten doen: investeren, hoe dan ook, in Senegal. Een fatsoenlijke regering kiezen, corruptie bestrijden, de uitbuiting door Fransen en andere buitenlandse kapitalisten tegengaan, er samen voor zorgen dat Senegalezen zélf profiteren van hun rijkdommen en grondstoffen en grote projecten niet verpatsen aan Turken (vliegveld), Chinezen (autoroutes en megalomane standbeelden van presidenten) en Libanezen (toerisme), maar aanbesteden aan lokale ondernemers.

Medemens

Dat geschreven hebbende, ben ik wel heel benieuwd hoe andere West-Afrika-bezoekers dat ervaren. Vinden jullie ‘toubab’ een geuzennaam, of ervaar je ook dat je iemand die je aanspreekt als ‘witmens’ je kennelijk vooral als wit mens ziet, en niet als medemens? Of ergens daar tussenin: ervaar je dat iemand die jou zo aanspreekt de spijker op de kop slaat, omdat je nu eenmaal geen zwarte Afrikaan bent en inderdaad (overduidelijk) uit een ander werelddeel afkomstig bent?

@Loïs Diallo: 28 januari 2023

Deel het artikel

Volg mij op

Laat een reactie achter

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Lees alle blogs